09.08.2019

Przestępczość związana z naruszaniem dóbr własności intelektualnej

W dzisiejszym świecie coraz bardziej zglobalizowanych rynków i gospodarki opartej na wiedzy i innowacji wdrażanie nowych polityk sprzyjających innowacyjności wymaga skutecznego systemu wspierającego ochronę własności intelektualnej funkcjonującego nie tylko w kraju, ale obejmującego wszystkie Państwa Członkowskie Unii Europejskiej. Wielkim wyzwaniem w tym zakresie jest walka z zorganizowanymi grupami przestępczymi, zajmującymi się podrabianiem towarów a następnie ich dystrybucją na rynku europejskim i nie tylko, na wielką skalę.

Zgodnie z polskimi regulacjami, poza odpowiedzialnością za udział w zorganizowanych grupach przestępczych z Kodeksu karnego, taka działalność stanowi również przestępstwo zarówno w świetle przepisów Ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej (gdzie znajdują się regulacje dotyczące znaków towarowych, wzorów przemysłowych, patentów etc. – zob. art. 303 i n. tejże ustawy) jak i na podstawie przepisów Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (zob. m.in. art. 116 ust. 1 i 3 tejże ustawy). Warto jednak zaznaczyć, że przestępczość związana z naruszaniem praw własności intelektualnej, ze względu na powszechność handlu zagranicznego, ma głównie charakter międzynarodowy. Dlatego też proceder walki z nią dla swojej skuteczności koniecznie wymaga przede wszystkim współpracy między organami ścigania różnych państw.

EUIPO (Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej) we współpracy z Europolem (Agencją Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Ścigania) podczas Międzynarodowego Forum Egzekwowania Praw Własności Intelektualnej 12 czerwca 2019 r. opublikował raport zawierający aktualne dane statystyczne wraz z oceną zagrożenia przestępczością związaną z własnością intelektualną na terytorium Unii Europejskiej.

Głównym rozpoznanym przez EUIPO źródłem zagrożenia jest wzrastający poziom profesjonalizacji zorganizowanych grup przestępczych specjalizujących się w produkcji i dystrybucji podrabianych produktów. Taka działalność obecnie generuje wielkie zyski przy stosunkowo niewielkim poziomie ryzyka. Na podstawie danych z ostatnich lat przeanalizowano metody stosowane przez fałszywych „producentów”, na ich podstawie proponując konkretne sposoby przeciwdziałania, które mogą skuteczniej chronić obrót gospodarczy. Raport przede wszystkim jednak uświadamia jak poważnym problemem stała się przestępczość przeciwko własności intelektualnej na terytorium UE i jakie wiążą się z nią ryzyka – nie tylko dla obrotu gospodarczego i środowiska ale też przede wszystkim zdrowia i życia konsumentów.

Dlaczego walka z przestępstwami związanymi z dobrami intelektualnymi ma tak wielkie znaczenie?

Dziś wszystkie przedsiębiorstwa funkcjonujące na rynku w mniejszym lub większym stopniu mają do czynienia z własnością intelektualną. EUIPO szacuje, że przedsiębiorstwa intensywnie korzystające z praw własności intelektualnej (patentów, wzorów przemysłowych, praw autorskich) obecnie generują aż 42% PKB Unii Europejskiej (ok. 5,7 biliona euro) oraz 28% miejsc pracy na rynku, przy czym płace w tych korporacjach są średnio o 46% wyższe niż u innych pracodawców. Są to głównie sektory produkcji, technologii oraz usług biznesowych – właśnie te grupy przedsiębiorstw narażone są na największe straty spowodowane działalnością przestępczą związaną z nielegalnym kopiowaniem i wprowadzaniem do obrotu podrobionych dóbr własności intelektualnej.

Skalę omawianej przestępczości obrazują dane liczbowe zebrane przez EUIPO i Europol w latach 2015-2018. Szacuje się, że podrabiane dobra i kopie pirackie mogą stanowić nawet ok. 6,8 % wszystkich produktów importowanych do Unii Europejskiej, o wartości nawet 121 miliardów euro.

Bezsprzecznie przestępstwa dotykające praw własności intelektualnej mają więc niebagatelne znaczenie dla gospodarki – pozbawiają dochodu działające zgodnie z prawem przedsiębiorstwa, znacznie ograniczają wpływy podatkowe państw, a co więcej także hamują rozwój innowacyjności i prowadzą do likwidacji miejsc pracy w konsekwencji zmniejszenia popytu na dobra legalnie produkowane.

Zagrożenia dla życia, zdrowia i środowiska

Niezależnie od aspektu finansowego, szybko wzrasta również podaż podrabianych produktów, które mogą być potencjalnie niebezpieczne dla zdrowia i życia. Nie można także umniejszać negatywnego wpływu nielegalnej produkcji na środowisko. Wynika to przede wszystkim z tego, że do prowadzonej „poza prawem” produkcji podrabianych dóbr, nie stosuje się żadnych regulacji związanych ze standardami jakości bądź bezpieczeństwa.

Powoduje to wielkie zagrożenie przede wszystkim dla zdrowia konsumentów, szczególnie zważywszy, że zgodnie z danymi EUIPO i Europolu poza dobrami luksusowymi wytwórcy podróbek w ostatnich latach produkują również wielkie ilości produktów codziennego użytku – takich jak kosmetyki, części elektroniczne, jedzenie i napoje, pestycydy, produkty farmaceutyczne, produkty nikotynowe, zabawki czy części samochodowe. Wiele podrobionych produktów wykrywanych jest już w lokalnych sklepach bądź supermarketach. Konsument może nie mieć więc nawet świadomości, że kupuje niebezpieczną „podróbkę”. Duże obawy budzi także zauważalny wzrost podaży podrobionych leków na zagrażające życiu choroby, które sprzedaje się głównie przez sklepy internetowe.

Skalę na jaką podrabia się żywność i napoje ukazują wyniki operacji OPSON prowadzonej przez Europol i Interpol od 2011 roku i mającej na celu przechwytywanie podrabianych oraz niespełniających norm produktów spożywczych na całym świecie. Ze względu na szeroki zakres działania operacji, podrobione dobra stanowiły niewielki procent wszystkich skonfiskowanych produktów. Co jednak ciekawe, prawie wszystkie naruszenia praw własności intelektualnej były wykrywane na terytorium Unii Europejskiej. Między grudniem 2017 a marcem 2018 w ramach operacji OPSON VI przy udziale 67 krajów, z których 24 należało do UE, przechwycono 3 620 ton jedzenia oraz 9 700 000 litrów napojów, które były podrobione bądź nie spełniały podstawowych standardów jakości. Zamknięto 66 nielegalnych zakładów produkcyjnych i rozbito 49 zorganizowanych grup przestępczych, których działalność w większości przypadków wiązała się z łamaniem praw własności intelektualnej.

Przykładem wskazującym jak duże zagrożenie dla zdrowia dzieci może stanowić przestępczość związana z własnością intelektualną, było wykrycie w ramach operacji ORSON VII w 2018 roku (przy udziale 67 krajów i 22 przedsiębiorstw i stowarzyszeń) procederu dystrybucji podrobionego mleka w proszku dla niemowląt. W wyniku operacji aresztowano 4 osoby i skonfiskowano osiem ton podrobionego mleka dla dzieci. Oszuści zamówili do Barcelony hurtowo luzem proszek z polskiej strony internetowej za 1€ za kilogram, umieszczali go w kartonowych pudełkach oznaczanych znakami towarowymi znanych producentów mleka dla niemowląt, a następnie sprzedawali w cenie 10 € za 600 g, w większości do Chin – przewożąc towar z Europy za pomocą polskiej firmy transportowej. Produkt nie był trujący, jednakże nie zawierał wszystkich potrzebnych niemowlętom składników odżywczych i z tego względu stanowił poważne zagrożenie dla ich zdrowia.

Trudniejsza wykrywalność

Zwrócono uwagę przede wszystkim, że mimo iż nadal większość podrabianych produktów na rynku pochodzi z krajów pozaeuropejskich (nadal na pierwszym miejscu eksportu podróbek znajdują się Chiny – w 2017 r. 73%  podróbek przechwyconych na granicy pochodziło z tego państwa), to jednak ich produkcja w krajach UE z roku na rok znacznie się zwiększa. W szczególności zaobserwowano coraz popularniejszy proceder sprowadzania części składowych określonych produktów, a następnie łączenia ich w końcowym etapie produkcji już na terytorium krajów Unii Europejskiej, skąd podrabiane towary mają następnie łatwiejszy dostęp do rynku docelowego.

Handel podrabianymi towarami, również w związku ze wzrostem popularności sklepów internetowych oraz ze zwiększeniem się ilości połączeń kolejowych między Europą a Chinami, coraz częściej odbywa się poprzez przesyłanie drobnych paczek za pośrednictwem kurierów, przez co jest on znacznie trudniejszy do wykrycia przez organy ścigania. Warto zauważyć, że przesyłanie towarów pocztą od 2014 r. staje się coraz mniej popularne (chociaż wciąż stanowi najczęstszy sposób przesyłania dóbr podrobionych), wzrasta za to dystrybucja transportem ekspresowym.

Nielegalne treści cyfrowe nadal rozpowszechniane są głównie przez portale BitTorrentowe oraz sieci peer-to-peer (P2P), a coraz częściej również za pomocą usług typu cyberlocker (tzw. chmur). Właściciele tych platform generują zyski z publikowania reklam – również najbardziej znanych, popularnych marek. Oznacza to, że nawet legalne biznesy mają swój wkład w rozwój przestępczości przeciwko własności intelektualnej.

Jednocześnie wskazano, że dla wielu państw członkowskich UE aktywne zwalczanie przestępstw przeciwko własności intelektualnej stała się kwestią drugorzędną. Posiadane środki skupiono na walce z wzrastającą poważniejszą i bardziej szkodliwą przestępczością, taką jak handel narkotykami, nielegalny przewóz migrantów, handel ludźmi i terroryzm. Między innymi stąd wynika zmniejszona liczba konfiskat w 2017 roku w porównaniu do tendencji wzrostowej z lat poprzednich (patrz: Tabela 2). Wykorzystując tę sytuację, zorganizowane grupy przestępcze rozwinęły swoją produkcję, przyjmując coraz bardziej wyszukany i złożony modus operandi, przy wsparciu zaawansowanych technologii i nowych, międzynarodowych kanałów dystrybucji.

Wnioski EUIPO i Europolu

Zdaniem EUIPO i Europolu, ocena zagrożenia powinna zostać uwzględniona w następnej strategii unijnej związanej ze zwalczaniem międzynarodowej zorganizowanej przestępczości i najpoważniejszych zbrodni na lata 2022-2025. EUIPO i Europol poprzez upublicznienie swoich analiz i statystyk wykazujących znaczące zagrożenia oraz ogromną skalę strat powodowanych każdego roku przez przestępczość skierowaną przeciwko własności intelektualnej, a także spadek wykryć takich przestępstw, zachęcają państwa członkowskie do włączenia walki z nią do działań priorytetowych w kolejnym Wieloletnim Planie Strategicznym (MASP).

W kontekście masowej skali problemu przestępczości przeciwko własności intelektualnej wnioskiem płynącym dla przedsiębiorstw prowadzących międzynarodową działalność handlową, jest skorzystanie z dostępnych źródeł ochrony i rejestrowanie używanych znaków towarowych, wzorów przemysłowych, wzorów użytkowych i wynalazków (na terytorium Polski, Unii Europejskiej i w innych krajach). Rejestracja nie zniweluje zagrożenia omawianą przestępczością jednak stanowczo ułatwi późniejsze egzekwowanie swoich praw.